Nowe rozporządzenie w sprawie maszyn: co się zmienia od 20 stycznia 2027 r.
Od 20 stycznia 2027 r. rozporządzenie (UE) 2023/1230 zastępuje dyrektywę maszynową. Dla każdego, kto buduje, kupuje lub modyfikuje maszynę, zmieniają się trzy rzeczy: oprogramowanie, modyfikacje, dokumenty.
W tym artykule
20 stycznia 2027 r. dyrektywa maszynowa ustąpi miejsca unijnemu rozporządzeniu 2023/1230. Podstawy Państwo znają: ocena ryzyka, zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa, dokumentacja techniczna, deklaracja zgodności, oznakowanie CE. Nowe jest to, co w 2006 r., gdy pisano dyrektywę, nie stanowiło jeszcze problemu: maszyny sterowane przez oprogramowanie, podłączone do sieci, modyfikowane aktualizacją, a nie kluczem.
Poniżej omawiamy, z podaniem artykułów, te części tekstu, które dotyczą naszej codziennej pracy: szaf sterowniczych, oprogramowania i modernizacji. Przeczytaliśmy go ponownie w wersji skonsolidowanej (stan na 27 lipca 2026 r.), która uwzględnia ostatnie zmiany.
Od dyrektywy do rozporządzenia
Dyrektywa unijna nie działa sama z siebie: każde państwo członkowskie musi ją transponować do prawa krajowego. We Włoszech dyrektywa maszynowa stała się dekretem ustawodawczym nr 17/2010, a każdy kraj przyjął własne przepisy. Rozporządzenie pomija ten etap. Tekst jest jeden, taki sam od Mesero po Monachium, i mówi o tym jego ostatnie zdanie:
„Niniejsze rozporządzenie wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich.”
Rozporządzenie (UE) 2023/1230, art. 54
Dla tych, którzy sprzedają maszyny w kilku krajach, to uproszczenie: jeden akt prawny do przeczytania, bez różnic, które powstawały przy transpozycji. Dyrektywa 2006/42/WE zostaje uchylona z dniem 20 stycznia 2027 r. (art. 51). Tam, gdzie umowa, specyfikacja techniczna lub inny akt prawny nadal się do niej odwołuje, odesłanie traktuje się jako odesłanie do rozporządzenia, zgodnie z tabelą korelacji w załączniku XII.
Państwom członkowskim pozostaje jedno zadanie: sankcje. Każde z nich ustala własne, które muszą być „skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”, a przy poważnych naruszeniach mogą mieć charakter karny (art. 50). Trzeba je zgłosić Komisji do 20 października 2026 r.
Daty do zapamiętania
Rozporządzenie weszło w życie w 2023 r., ale prawie wszystkie wynikające z niego obowiązki stosuje się dopiero od 2027 r. W międzyczasie jest kilka etapów, które dotyczą państw członkowskich i jednostek notyfikowanych, a nie tych, którzy budują maszyny.
- Publikacja w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (L 165).
- Wejście w życie, dwadzieścia dni po publikacji.
- Zaczynają obowiązywać przepisy o jednostkach notyfikowanych (art. 26–42).
- Termin, do którego państwa członkowskie zgłaszają Komisji swoje sankcje.
- Rozporządzenie stosuje się w całości. Dyrektywa 2006/42/WE zostaje uchylona.
- Do tego dnia zaczną obowiązywać dodatkowe wymagania dotyczące sztucznej inteligencji wysokiego ryzyka w maszynach. Komisja musi je jeszcze opracować.
Uwaga na pułapkę. Tekst opublikowany w Dzienniku Urzędowym w czerwcu 2023 r. podawał datę 14 stycznia 2027 r.: sprostowanie opublikowane pięć dni później zmieniło ją na 20 stycznia. Jeśli w jakimś poradniku lub prezentacji wciąż widnieje 14 stycznia, przygotowano je na podstawie błędnego tekstu.
Nie ma okresu, w którym można wybierać. Komisja Europejska pisze to wprost: wszystkie maszyny wprowadzone do obrotu przed 20 stycznia 2027 r. muszą spełniać wymagania dyrektywy. Od tego dnia obowiązuje rozporządzenie. Wcześniej producent może dopisać w deklaracji zgodności, jeśli tak jest, że maszyna spełnia również wymagania rozporządzenia.
Liczy się dzień, w którym maszynę wprowadza się do obrotu lub oddaje do użytku, a nie data zamówienia. Przy maszynie na zamówienie, której budowa zaczyna się w 2026 r., a dostawa przypada na 2027 r., warto zapisać w umowie, według którego aktu zostanie wystawiona deklaracja zgodności.
A maszyny, które mają Państwo już na hali? Zostają takie, jakie są. W przypadku maszyn wprowadzonych do obrotu zgodnie z dyrektywą przed 20 stycznia 2027 r. państwa członkowskie nie mogą utrudniać ich udostępniania na rynku, a certyfikaty badania typu WE zachowują ważność do czasu ich wygaśnięcia (art. 52). Rozporządzenie wchodzi w grę tylko wtedy, gdy któraś z tych maszyn zostanie istotnie zmodyfikowana: wrócimy do tego za chwilę.
Oprogramowanie jako element bezpieczeństwa
To największa zmiana dla programistów. Do tej pory element bezpieczeństwa kojarzył się z przedmiotem: przyciskiem zatrzymania awaryjnego, kurtyną świetlną, przekaźnikiem. Rozporządzenie rozszerza definicję:
„Fizyczny lub cyfrowy komponent, w tym oprogramowanie, […] który jest zaprojektowany lub przeznaczony do pełnienia funkcji bezpieczeństwa.”
Art. 3 pkt 3: „element bezpieczeństwa”
Orientacyjny wykaz w załączniku II stawia „oprogramowanie realizujące funkcje bezpieczeństwa” obok urządzeń do zatrzymania awaryjnego i urządzeń sterowania oburęcznego. A maszyna, w której brakuje tylko wgrania programu, jest już pełnoprawną maszyną, a nie maszyną nieukończoną (art. 3 pkt 1 lit. f).
Z tego wynikają dwa nowe wymagania w załączniku III, który zawiera zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa.
Ochrona przed uszkodzeniem (pkt 1.1.9)
Podłączenie do maszyny innego urządzenia, także zdalnie, nie może prowadzić do sytuacji niebezpiecznej. Oprogramowanie i dane, od których zależy bezpieczeństwo, trzeba jako takie zidentyfikować i chronić przed przypadkowym lub celowym uszkodzeniem. Maszyna musi w każdej chwili umieć wskazać, które oprogramowanie potrzebne do bezpiecznej pracy jest w niej zainstalowane, i musi gromadzić dowody każdej ingerencji w to oprogramowanie, uprawnionej czy nie.
W praktyce warsztatowej chodzi o to, kto może wgrać program bezpieczeństwa, z jakim dostępem i co po tym zostaje zapisane. Zdalny serwis nie jest zakazany. Ale od 2027 r. furtka zostawiona otwarta w sieci zakładowej staje się kwestią zgodności maszyny, a nie tylko cyberbezpieczeństwa. W firmach z włoskiego wykazu NIS2 zdalny dostęp do maszyn podlega już odrębnym zasadom: opisujemy je w artykule NIS2 i maszyny.
Niezawodne układy sterowania (pkt 1.2.1)
Układ sterowania musi wytrzymać także „racjonalnie przewidywalne próby działania w złym zamiarze podejmowane przez osoby trzecie”, które mogłyby doprowadzić do sytuacji niebezpiecznej. Musi też pozwalać rejestrować ingerencje w oprogramowanie bezpieczeństwa i jego wersje wgrane po oddaniu maszyny do użytku oraz przechowywać ten zapis przez pięć lat. Służy to tylko jednemu: wykazaniu zgodności, jeśli organ wystąpi z uzasadnionym żądaniem.
W tym samym punkcie jest jedno zdanie o sterowaniu bezprzewodowym: awaria komunikacji lub zerwane połączenie nie może prowadzić do sytuacji niebezpiecznej.
Zmienia się też zawartość dokumentacji. Dokumentacja techniczna, którą trzeba przechowywać co najmniej dziesięć lat, obejmuje kod źródłowy lub logikę programowania oprogramowania bezpieczeństwa. Nie oznacza to obowiązku przekazania kodu klientowi: trzeba go udostępnić organowi na uzasadnione żądanie, gdy jest potrzebny do sprawdzenia zgodności z wymaganiami (art. 10 i załącznik IV).
Istotna modyfikacja: kto staje się producentem
To pytanie słyszymy najczęściej, bo rozstrzyga, kto po przebudowie odpowiada za maszynę. Słowo o terminologii: rozporządzenie mówi producent, w warsztacie mówimy po prostu: ten, kto zbudował maszynę. To ta sama osoba.
Dyrektywa nie definiowała istotnej modyfikacji. Rozporządzenie ją definiuje: modyfikacja jest istotna, gdy jednocześnie spełnione są cztery warunki (art. 3 pkt 16).
- Jest to fizyczna lub cyfrowa modyfikacja wykonana po wprowadzeniu maszyny do obrotu lub oddaniu jej do użytku.
- Producent jej nie przewidział ani nie zaplanował.
- Wpływa na bezpieczeństwo, bo stwarza nowe zagrożenie lub zwiększa ryzyko, które już istniało.
- Wymaga dodania osłon lub urządzeń ochronnych, co oznacza przeróbkę istniejącego układu sterowania związanego z bezpieczeństwem, albo dodatkowych środków zapewniających stateczność lub wytrzymałość mechaniczną.
Jeśli brakuje choćby jednego z tych warunków, modyfikacja nie jest istotna. Naprawy i konserwacja, które nie wpływają na zgodność maszyny, nie liczą się: mówi o tym motyw 26.
Jeśli natomiast spełnione są wszystkie, zastosowanie ma art. 18: ten, kto wprowadza modyfikację, jest uważany za producenta i przejmuje jego obowiązki. Ocena ryzyka, dokumentacja techniczna, deklaracja zgodności wystawiona na własną odpowiedzialność, oznakowanie CE. Dotyczy to każdego: zewnętrznej firmy, która przeprowadza modernizację, ale także zakładu, który modyfikuje maszynę siłami własnego działu utrzymania ruchu. Jedyny wyjątek dotyczy użytkownika nieprofesjonalnego, który modyfikuje własną maszynę na własny użytek.
Liczy się wpływ na bezpieczeństwo, a nie to, czy zmieniono przewód, czy linijkę programu.
Dla linii ważne jest jedno doprecyzowanie. Jeśli zmodyfikowana maszyna jest częścią zespołu maszyn, a modyfikacja wpływa tylko na jej bezpieczeństwo, obowiązki dotyczą tej maszyny, a nie całej linii. Musi to wykazać ocena ryzyka.
Trzy przypadki, od najprostszego
Wymiana sterownika PLC na równoważny. Te same funkcje, te same urządzenia ochronne, te same ruchy. Jeśli nie powstaje nowe zagrożenie i żadne ryzyko nie rośnie, brakuje trzeciego warunku. Trzeba to jednak spisać: w ocenie ryzyka przebudowy, przechowywanej razem z dokumentami maszyny.
Zwiększenie prędkości lub dodanie stanowiska. Tu ryzyko naprawdę może wzrosnąć. Jeśli do jego opanowania potrzebne są nowe osłony lub nowe kurtyny świetlne, a ich podłączenie wymaga przeróbki układu sterowania związanego z bezpieczeństwem, wszystkie warunki są spełnione.
Aktualizacja samego oprogramowania. Definicja obejmuje każdą „fizyczną lub cyfrową modyfikację”: aktualizacja liczy się tak samo jak śrubokręt. Program, który zmienia wartości graniczne funkcji bezpieczeństwa, ocenia się tą samą miarą co modyfikację mechaniczną.
1994
2026Przy naszych modernizacjach zakres prac spisujemy, zanim zaczniemy: co zostaje, co się zmienia, co sprawdzamy na nowo. Jeśli przebudowa jest istotną modyfikacją, wiedzą Państwo o tym przed rozpoczęciem prac, a nie dopiero po ponownym uruchomieniu maszyny.
Kto sprawdza zgodność
W przypadku większości maszyn przemysłowych nic się nie zmienia: producent sam ocenia zgodność w ramach wewnętrznej kontroli produkcji (art. 25 ust. 4). Jednostka notyfikowana wchodzi w grę tylko przy kategoriach z załącznika I, który jest teraz podzielony na dwie części.
| Załącznik I | Przykłady | Kto ocenia |
|---|---|---|
| Część A (6 kategorii) | Elementy i systemy bezpieczeństwa, których zachowanie ewoluuje w wyniku uczenia maszynowego; podnośniki do pojazdów | Zawsze jednostka notyfikowana |
| Część B (19 kategorii) | Prasy i wtryskarki z ręcznym załadunkiem; urządzenia ochronne przeznaczone do wykrywania obecności osób; bloki logiczne zapewniające funkcje bezpieczeństwa | Producent, tylko jeśli stosuje normy zharmonizowane, które obejmują wszystkie wymagania; w innym przypadku jednostka notyfikowana |
| Poza wykazem | Większość maszyn i linii przemysłowych | Producent, w ramach wewnętrznej kontroli produkcji |
Jedno doprecyzowanie rozwiewa częstą wątpliwość. Obowiązkowa ocena przez stronę trzecią w przypadku oprogramowania bezpieczeństwa dotyczy tylko systemów, które się uczą. Motyw 55 wyłącza ją dla oprogramowania, które nie potrafi się uczyć ani ewoluować i jest zaprogramowane wyłącznie do wykonywania określonych funkcji automatycznych: takiego jak program bezpieczeństwa w sterowniku PLC, który zawsze robi tylko to, do czego go napisano.
W kwestii sztucznej inteligencji sytuacja znów się zmieniła latem 2026 r. Rozporządzenie (UE) 2026/1744, które weszło w życie 27 lipca, przesądziło, że wymagania dla systemów AI wysokiego ryzyka stosowanych jako elementy bezpieczeństwa zostaną wpisane do samego rozporządzenia w sprawie maszyn, do załącznika III, aktami Komisji, które będą stosowane najpóźniej od 2 sierpnia 2028 r. Data 20 stycznia 2027 r. pozostała bez zmian.
Wcześniej, w 2024 r., dodano rozdział o procedurach nadzwyczajnych: ma on zastosowanie tylko wtedy, gdy Unia aktywuje tryb sytuacji nadzwyczajnej na rynku wewnętrznym, i w codziennej pracy producentów maszyn nie ma znaczenia.
Pozostają jeszcze normy zharmonizowane, czyli te, które dają domniemanie zgodności. Dziś są one publikowane w Dzienniku Urzędowym w odniesieniu do dyrektywy. W chwili pisania tego tekstu, 1 października 2026 r., Komisja informuje, że wykaz dla rozporządzenia jest w przygotowaniu, a pierwszy taki wykaz ma się ukazać do końca roku. Do tego czasu lepiej nie zakładać, że norma stosowana dziś obejmuje także nowe wymagania.
Instrukcje i deklaracje w formie cyfrowej
Instrukcję obsługi można dostarczyć w formie cyfrowej (art. 10 ust. 7). Nie wystarczy jednak plik PDF na pendrivie. Producent musi:
- wskazać na maszynie, na opakowaniu lub w dołączonym dokumencie, jak uzyskać dostęp do instrukcji;
- dostarczyć ją w formacie, który można wydrukować, pobrać i zapisać, aby była pod ręką także wtedy, gdy maszyna ulegnie awarii;
- zapewnić do niej dostęp online przez przewidywany okres eksploatacji maszyny, a w każdym razie przez co najmniej dziesięć lat.
Kupujący zawsze może poprosić o wersję papierową: jeśli zrobi to przy zakupie, producent dostarcza ją bezpłatnie w ciągu miesiąca. W przypadku maszyn, które mogą trafić do użytkowników nieprofesjonalnych, podstawowe informacje dotyczące bezpieczeństwa nadal muszą być na papierze.
Również deklaracja zgodności UE może mieć postać cyfrową: w instrukcji wystarczy podać adres internetowy lub kod do odczytu maszynowego, który do niej prowadzi, pod warunkiem, że pozostanie dostępna online co najmniej dziesięć lat (art. 10 ust. 8). To samo dotyczy maszyn nieukończonych, z deklaracją włączenia UE i instrukcją montażu (art. 11).
Dwa szczegóły, których nie warto przeoczyć. Na maszynie, oprócz nazwy i adresu pocztowego producenta, trzeba podać cyfrowy kanał kontaktu: stronę internetową, e-mail lub inny (art. 10 ust. 6). A wzór deklaracji uwzględnia także „maszyny poddane istotnej modyfikacji” (załącznik V).
Co się nie zmienia
Wiele. Oznakowanie CE, ocena ryzyka jako punkt wyjścia, dokumentacja techniczna, rozróżnienie między maszyną a maszyną nieukończoną. Zasadnicze wymagania przeprowadziły się z załącznika I dyrektywy do załącznika III rozporządzenia, ale kto je zna, w większości je odnajdzie: tabela korelacji jest w załączniku XII.
Na swoim miejscu zostają też przepisy dla tych, którzy maszyny użytkują. Rozporządzenie zwraca się do tych, którzy je budują, importują, sprzedają lub modyfikują. Bezpieczeństwo sprzętu roboczego w zakładzie to inny akt prawny, we Włoszech dekret ustawodawczy nr 81/2008, i nie zmienia się on w 2027 r.
Od czego zacząć
To zależy, po której stronie stołu Państwo siedzą.
Jeśli budują Państwo maszyny
- Przeczytać jeszcze raz ocenę ryzyka pod kątem pkt 1.1.9 i 1.2.1 załącznika III: to nowe punkty.
- Ustalić, jak identyfikować, chronić i rejestrować oprogramowanie bezpieczeństwa: wersje, dostępy, kto może co wgrywać.
- Przejrzeć zlecenia, w trakcie których wypada 20 stycznia 2027 r., i zapisać w umowie, według którego aktu zostanie wystawiona deklaracja zgodności.
- Jeśli instrukcje mają być cyfrowe, najpierw ustalić, gdzie przez dziesięć lat będą dostępne online.
Jeśli kupują Państwo maszynę
Przy zamówieniu warto zapytać o trzy rzeczy: według którego aktu zostanie wystawiona deklaracja zgodności, kto jest producentem całego zespołu maszyn, gdy dostawców jest kilku, i jak zostaną Państwu przekazane instrukcja obsługi i wersje oprogramowania. Te pytania trzeba zadać teraz, kiedy kosztują jedną linijkę specyfikacji technicznej.
U nas to, kto jest producentem, ustalamy na początku. Przy maszynach specjalnych, jeśli producentem jesteśmy my, oznakowanie CE bierzemy na siebie; jeśli są nim Państwo albo firma od mechaniki, przekazujemy część elektryczną z całą dokumentacją.
Jeśli modyfikują Państwo istniejącą maszynę
Punktem wyjścia jest ocena ryzyka przebudowy, jeszcze przed ofertą. To w niej widać, czy modyfikacja jest istotna. Trzeba spisać, co się zmienia, a co nie, i przechowywać wszystko razem z dokumentami maszyny: to dowód, że zadali sobie Państwo to pytanie.
